حاج ملا هادی سبزواری(ره) از بزرگترین فیلسوفان اسلامی و ایرانی قرن نوزدهم بود.

دانشمندان معاصر و بعدی، او را ارسطوی زمان خود شمرده اند. وی در فلسفه و عرفان به یکسان چیره دست و توانا بود؛ او نمونه ی اعلای حکیمانی بود که هم در حکمت نظری استادند و هم در عرفان و تجربیات معنوی.

زمانی که متولد شد، یعنی سال 1212 ق، 19 سال از حکومت"قاجار" در ایران می گذشت. فتحعلی شاه، محمد علی شاه و ناصر الدین شاه در زمان حیات او بر ایران حکم می راندند. پدرش"حاج میرزا مهدی"، از تاجران معتبر، مومن، سخاوتمند و جوانمرد سبزوار بود. او وقتی هادی 10 ساله بود، هنگامی که از سفر حج باز می گشت، در شیراز از دنیا رفت و هادی از آن پس تخت سرپرستی و نظارت عمه زاده اش،"حاج ملا حسین سبزواری"، به زندگی و تحصیل ادامه داد.

حاج ملا حسین، عالمی فاضل و عارفی وارسته بود و تاثیر فوق العاده ای بر شکل گیری شخصیت علمی و عملی حکیم سبزواری داشت؛ آن چنان که پس از 10 سال شاگردی در محضر او، ملا هادی به عنوان یک استاد کامل و فاضل در فقه و اصول مشهور شد. سال1232ق، به قصد زیارت خانه ی خدا از مشهد بیرون آمد، ولی وقتیبین راه به اصفهان وارد شد و حوزه ی درس"ملا اسماعیل کوشکی اصفهانی" را دید، از رفتن به حج منصرف شد و ده سال در اصفهان ماند.

ملا اسماعیل، معلوماتی عمیق و بیانی بسیار سیوا داشت. فلسفه، منطق و عرفان از جمله درس هایی بودند که ملا هادی در محضر او و استاد بزرگ دیگری به نام"ملا علی نوری" آموخت.

در 1242ق، هنگامی که حاج ملا هادی، فقیهی کامل و حکیمی عارف شده بود، به مشهد بازگشت و پنج سال تدریس کرد. سپس عازم سفر مکه شد که سه سال طول کشید. وقتی از سفر حج بر می گشت، راه ها نا امن بودند و حکیم ناچار شد یک سال در کرمان بماند.

برای اینکه از وقتش استفاده کند، به صورت گمنام، به"مدرسه ی معصومیه ی کرمان" وارد شد و در آنجا ضمن نظافت مدرسه، از مجلس درس"آیت الله آقا سید جواد"، امام جمعه شیرازی، بهره برد، اما خیلی زود مراتب فضل و کمال او بر آقا سید جواد آشکار شد و فهمید که ملا هادی، عالمی بزرگ و حکیمی فرزانه است.

حاج ملا هادی در پایان اقامتش در کرمان، با دختر خادم مدرسه ی معصومیه ازدواج کرد و به همراه همسرش به سبزوار بازگشت و تا پایان عمر در آنجا ماند و به تدریس فلسفه ی اسلامی پرداخت.

حکیم سبزواری علاوه بر اینکه در تمام علوم زمان خود استاد بود، شاعری بزرگ و توانا نیز بود. مهم ترین مباحث لسفه اسلامی و منطق را در قالب1200 بیت شعر به زبان عربی سرود و سپس، خودش در کتابی آنها را شرح داد و تبیین کرد. این کتاب که20سال از عمر حاج ملا هادی را به خود اختصاص داد، امروزه با عنوان"شرح منظومه ی سبزواری" در مدرسه های علوم اسلامی و محافل علمی تدریس می شود. همچنین یک دوره فقه اسلامی را به زبان عربی به نظم درآورد و شرح آن را نیز خود برعهده گرفت. دیوان اشعاری هم به زبان فارسی دارد که در آن نکات عالی عرفانی را به نظم درآورده است. تخلص او در شعر فارسی"اسرار" است. مجلس درس حکیم بسیار گسترده بود و شاگردان بسیاری از سراسر ایران و سایر کشورها از جمله هند، افغانستان و ترکیه و عربستان در آن حضور داشتند. یکی از شاگردان حاج ملا هادی، فقیه بزرگ،"مرحوم آخوند ملا محمد کاظم خراسانی" بود که خود از فقیهان بزرگ شیعه و صاحب کتاب"کفایه الاصول" است.

حاج ملا هادی با این که ثروت زیادی از پدرش به ارث برده بود، بعد از ظهر ها به کشاورزی می پرداخت و بیشتر درآمدش را بین فقرا تقسیم می کرد.خودش نیز زندگی زاهدانه ای داشت.

دانشمند بزرگ ژاپنی و استاد فلسفه ی "دانشگاه مک گیل کانادا"، پرفسور"ایزوتسو"، در مورد او می گوید:" او بزرگ ترین فیلسوف ایرانی قرن نوزدهم میلادی بود و در میان استادان هم عصر مقام اول را داشت."

منبع:پایگاه تبیان