چه رسالت رسانه را بیان واقعیت ها بدانیم و چه فرهنگ سازی، آنچه مهم است، این است که ماهیت رسانه، ابلاغ پیام است. این ابلاغ می تواند به صورت نوشتاری باشد(مثل روزنامه ها و مجلات) و یا دیداری(مثل مجلات تصویری) و یا شنیداری(مثل رادیو و کاست های صوتی) و یا تصویری(مثل تلویزیون، سینما، ویدئو و...) در همه ی اینها، یک"پیام" توسط رسانه القا می گردد. هدف این بحث، آن است که"پیام های رسانه ای" با معیار حیا سنجیده شوند و روشن شود که حیا چه تاثیری می تواند بر روند اطلاع رسانی داشته باشد؟ آیا پیام های رسانه ای می تواند یکی از قلمروهای حیا باشد؟ آیا حیا می تواند در ارسال پیام ها دخالت کند و تاثیر گذار باشد؟ و از سوی دیگر، رسانه چه تاثیری بر حیا دارد؟ آیا می تواند در کاهش یا افزایش، و تضعیف یا تقویت حیا تاثیر گذار باشد؟ بنابراین، بحث را در دو زمینه پی می گیریم: حیای پیام و پیام حیا

حیای پیام

پیامی که توسط رسانه ها ابلاغ می شود، هم می تواند به ردای زیبای حیا مزین باشد، و هم می تواند برهنه و دریده باشد. باحیایی و بی حیایی، مختص انسانها، آن هم در بعد جسمانی نیست. پیام رسانه نیز می تواند باحیا یا بی حیا باشد. رسانه ای را می توان مطابق معیار حیا دانست که به تبلیغ آنچه قبیح و نارواست، نپردازد. ممکن است آنچه قبیح و ناروا خوانده می شود، واقعیت داشته باشد و گفته شود کار رسانه نیز منعکس کردن واقعیت هاست؛ ولی باید توجه داشت که هر واقعیتی، الزاما مطابق حیا و شرم نیست. بنابراین، پیام باحیا، پیامی است که به نمایان سازی آنچه قبیح و ناروا شمرده می شود، نپردازد.

به بیان دیگر، رسانه را می توان به یک انسان تشبیه کرد و پیام های آن را به رفتارها و کردارهای وی. همانگونه که نمایان سازی کارهای نابه هنجار، برای انسان شرم آور است، یک رسانه نیز اگر آنچه بیان می کند و یا به نمایش می گذارد، قبیح و ناروا باشد، شرم آور خواهد بود  و همانگونه که آن انسان را نمی توان با حیا نامید، این رسانه را نیز نمی توان باحیا نامید. رسانه ای که آنچه تولید کرده و به نمایش می گذارد، پیام های زشت و ناروا باشد، رسانه ای بی حیاست و رسانه ای که از تولید و نمایان سازی آنچه قبیح است، پرهیز کند و به تبلیغ نیکی ها بپردازد، رسانه ای باحیاست. امروز،"سکس" و "خشونت" عناصر اصلی پیام های رسانه ای، بخصوص رسانه های تصویری را تشکیل می دهند. شاید مسئله خشونت و بی رحمی، ارتباط چندانی با موضوع بحث ما نداشته باشد، به خلاف مسئله سکس و شهوت، که ارتباط مستقیم دارد. اغلب فیلم های تولیدی در جهان، رگه هایی از سکس دارند و بسیاری از آنها به سکس، اختصاص دارند. بسیاری از مجله ها نیز در این زمینه تولید می شوند و اغلب آنها رگه هایی از سکس دارند. موسیقی هایی نیز که تولید می شوند، از این قاعده خارج نیستند. به طور کلی، می توان فرهنگ رسانه ای امروز را فرهنگ عریانی و برهنگی دانست که زشت ترین صحنه ها و شنیع ترین حالت ها را به تصویر کشده، به نمایش می گذارد.

نکته دیگر، گستره نمایان شدن این گونه پیام هاست که هیچ حد و مرزی نمی شناسد و به همه ی سرزمین ها رخنه می کنند و همه ی جامعه ها را تحت سیطره ی خود در می آورند. فیلمی که تولید می شود و یا مجله ای که چاپ می شود و یا موسیقی ای که پخش می شود، محدود به قلمروی خاصی نیست. امروز با گسترش فن آوری و پیدایش اینترنت و ماهواره ها، تولیدات سکس، نمایش جهانی پیدا می کنند. کار قبیحی که انجام می شود، هر اندازه که در حضور ناظران بیشتری صورت پذیرد، نشان از بی حیایی بیشتر دارد. هرچه ناظرها بیشتر باشند، قدرت شرم انگیزی آنان بیشتر می شود و اگر در چنین فضایی باز هم کار ناروایی انجام شود، حکایت از بی شرمی تمام دارد. مخاطبان رسانه ها در حقیقت، ناظران رفتار رسانه اند. وقتی رسانه ای حاضر است در یک جمع جهانی به نمایش صحنه های شنیع و مستهجن بپردازد، نشان می دهد که بی شرمی اش نیز جهانی است. این، مصداق همان چیزی است که در فرهنگ قرآن از آن به عنوان"اشاعه فحشا" نام برده شده است:

« ان الذین یحبون ان تشیع الفاحشه فی الذین ءامنوا لهم عذاب الیم؛ به درستی، برای کسانی که دوست دارند فحشا را در میان اهل ایمان پراکنده سازند، عذابی درناک خواهد بود.»(نور/18)

همچنین در روایات آمده که منتشر ساختن فحشا و منکرات، همانند عمل کردن به آنهاست.(کافی، ج2، ص356)

گذشته از سکس، رسانه، کارکرد دیگری نیز دارد که با موضوع حیا ارتباط نزدیک دارد و آن، "اطلاع رسانی" است. رسانه ها، اخبار و اطلاعات را جمع آوری می کنند و به سمع و نظر مخاطبان می رسانند. این کار، ممکن است با رسواسازی و افشاگری همراه باشد. آنچه به عنوان خبر تولید می شود، یا مطابق واقع است و یا نیست. ممکن است خبری که تولید می شود، راست باشد. در این صورت، احتمال دارد که این خبر، حقیقتی پنهان را آشکار سازد و به اطلاع عموم برساند. نتیجه ی این افشاگری، رسوا کردن یک انسان است و نتیجه ی رسواسازی، ریخته شدن قبح کارها و پاره شدن پرده های حجب و حیاست و پیامد بی حیایی، افزایش فحشا و زشتی است. به همین جهت، از افشاگری و رسواسازی مردم به شدت نهی شده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید:« لا تحرفن علی احد سترا؛ هرگز پرده{حجب و حیای} کسی را پاره مکن.» (المعجم الکبیر، ج4، ص6؛ مسند الشهاب، ج2، ص84(ح933))

ویا امام صادق علیه السلام می فرماید:« و لا تفضح احدا حیث ستر الله علیک ما عاظم منه و اشتعل بعیب نفسک؛ هیچ کس را رسوا نکن که پرده پوشی خدا بر تو بزرگتر است و به عیب خود، مشغول باش.» (شرح مصباح الشریعه، ص63)

رسانه های افشاگر، پیجوی لغزش ها و خطا ها هستند. آنقدر جستجو می کنند و آنقدر کمین می کنند تا لغزشی را پیدا و اعلام کنند.(ر.ک:الکافی، ج2، ص354؛ بحار الانوار،ج75، ص218؛ کنز الاعمال،ج3،ص457) با کسی طرح دوستی می ریزند و لغزش های او را جمع می کنند و یکباره، او را رسوا کرده، نابود می سازند.در احادیث، از این کار، به عنوان نزدیک ترین مرحله به کفر یاد شده است.(ر.ک: بحار الانوار،ج75،ص365) این در حالی است که رسول خدا فرموده است که اگر کسی سخنی را گفت و سپس متوجه شد که نباید این سخن را بر زبان جاری می ساخته، این سخن در نزد شنونده،"امانت" است.( سنن ابی داوود، ج2، ص684،ح4868) و نباید در امانت، خیانت کرد.

اگر خبرنگاری در این موقعیت قرار گیرد، چه خواهد کرد؟ در اسلام، اسرار مردم، امانت دانسته شده است و حتی آنچه را هم که فرد، مایل به افشای آن نیست، امانت می داند. رسول خدا می فرماید: هرکس سخنی بگوید که دوست ندارد فاش شود، امانت به شمار می رود، حتی اگر صاحب خبر، آن را کتمان نکرده باشد.(کنز العمال،ج9، ص143، ح25429)

در حدیث دیگری، آن حضرت، همه ی مجلس ها را امانت دانسته و فرموده است: برای هیچ مومنی جایز نیست که کار ناروای مومن دیگر را از پرده، بیرون اندازد.(کنز العمال، ج9، ص143، ح25431) رسول خدا، در حدیث دیگری مجلس ها را امانت های خدایی دانسته و افشای آنچه را که مایه ی ناخرسندی دیگری است، جایز ندانسته است.(کنز العمال، ج9، ص143، ح25433) بنابراین، پدیده افشاگری و رسواسازی، کاری است برخلاف آموزه های دین و فرهنگ حیا

رسانه ی دینی ای که از ویژگی حیا برخوردار است، حرمت و آبروی افراد را حفظ می کند و آنان را رسوا و بی آبرو نمی سازد؛ اما رسانه های بیگانه از فرهنگ حیا، از فاش کردن اسرار مردم و پی بردن به اسرار و رسواکردن آنان، لذت می برند.

این مربوط به انعکاس اموری بود که واقعیت داشت. و اما اخباری که دروغ بوده، مطابق با واقع نیستند، دو ویژگی برخلاف فرهنگ حیا دارند؛ یکی رسواسازی و بی آبرو کردن دیگران، و دیگری دروغ بودن خبر. در مباحث گذشته به ویژگی اول پرداختیم. ویژگی دوم نیز خود، یکی از نشانه های بی حیایی است. در بحث قبل، صحبت از خبر راست بود و اینجا از خبر دروغ. انسان دروغگو، حیا ندارد.(امام علی علیه السلام:لا حیاء للکذاب؛ دروغگو حیا ندارد.)(غررالحکم و درر الکلم،ح49،1) از دروغگویی به عنوان قبیح ترین کارها یاد شده است.(ر.ک: میزان الحکمه،ج11،ص5122(الکذب ادنی الاخلاق)) لذا رسانه ی دروغگو، رسانه ای بی حیاست.

نکته دیگر، ادبیات رسانه است. گاهی ممکن است از زشت ترین کلمات و قبیح ترین جملات استفاده شود. ادبیات هتاک و فحاش، از مصادیق بارز بی حیایی است. گاهی علاوه بر آنکه یک خبر، دروغ است و یا اگر دروغ نیست، افشاگر و رسوا کننده است، از ادبیاتی استفاده می کند که سرشار از هتاکی و فحاشی است. این نیز از نشانه های بی حیایی یک رسانه است. حیا و فحش در برابر هم قرار دارند.( ر.ک::الامالی، مفید، ص167) همانگونه که حیا ناشی از کرامت فرد است، زشتگویی از پستی فرد است؛ هتاکی و فحاشی سلاح افراد پست است.(امام باقر علیه السلام فرمود: "سلاح اللئام قبیح الکلام"(سفینه البحار، ج2، ص346) انسان کریم، هرگز از چنین ادبیاتی استفاده نمی کند.( امام علی علیه السلام فرمود:" ما افحش کریم قط؛ شخص بزرگوار، هرگز فحش نمی دهد."(مستدرک الوسائل،ج2،ص339)

پیام حیا

رسانه می تواند به صورت ترویج کننده ی حیا و شرم درآید. هرچند گام اول. آن است که پیام رسانه، بی حیا نباشد، اما گام های بعدی آن است که"پیام حیا" را ابلاغ کند؛ یعنی آنچه را ارسال می کند، پیامی باشد که به طور مستقیم یا غیر مستقیم، حیا را ترویج نماید. این، چیزی است که شاید به ندرت بتوان برای آن نمونه پیدا کرد. کدام رسانه را می توان یافت که پیام حیا را تبیلغ کند؟ امروزه حیا با همه ی زیبایی و کارکردی که دارد، یک سخن فراموش شده است. امروز را می توان"دوران غربت حیا" در رسانه دانست. هرچند رسانه های ایران را در مقایسه با دیگر رسانه های جهان، می توان از نجیب ترین و پاک ترین رسانه ها دانست؛ اما با این حال، حیا برای همه و از جمله برای رسانه ها یک موضوع ناشناخته است. تا چه اندازه حیا را می شناسند؟ و تا چه اندازه از قلمروهای آن آگاهند؟ و آیا حیا در رسانه های ما سیر صعودی دارد یا سیر نزولی؟و..

به هر حال، برای رشد حیا در جامعه، تبلیغ آن، یک ضرورت است و برای تبلیغ حیا، شناخت صحیح آن لازم است. باید حیا را به درستی شناخت و آن را به پیام های رسانه ای تبدیل کرد و سپس، مردم را با آن آشنا نمود. اگر حیا موضوع تبلیغ رسانه ها قرار گیرد، می تواند به گسترش فرهنگ حیا و ریشه دارشدن آن، کمک فراوانی نماید. بخش فراوانی از غربت حیا در زندگی بشر، به دلیل ناشناخته بودن آن است. رسانه در شکست این غربت و انزوا، می تواند نقش مهمی ایفا کند. شاید در مقطع کنونی که حیا یک ضد ارزش معرفی می شود، رسالت رسانه ها مضاعف گردد.

منبع: کتاب پژوهشی در فرهنگ حیا، نوشته عباس پسندیده، ص249-255




دسته بندی : حجاب ,  شیعه شناسی ,