دعا که در شمار کوشش ها و نیازهای فطری و روانی هر انسان است و در ادیان جهان و حتی فرهنگ های بشری به چشم می خورد، جایگاه رفیعی در قرآن کریم دارد. برای بررسی این مقوله، راه های گوناگونی وجود دارد که در زیر مواردی از آن خاطر نشان می شود:

                                                          

1.        دعوت خداوند برای نیایش با او

قرآن کریم آشکارا نشان می دهد که این خداوند است که انسان را فرا می خواند تا با وی گفتگو نماید و حاجت هایش را در میان گذارد و از او طلب هدایت و بخشایش کند. این دعوتگری چنان با صمیمیت همراه گشته که هر مخاطب قرآن و پیامبر را بر می انگیزاند که دائم در حال دعا باشد و به خدا پناهنده شود و با توکل بر او به تلاش در هر عرصه ای همت گمارد و هرگاه گرفتاری به او روی آورد، از خداوند درخواست مدد نماید. اینک پاره ای از آیات مرتبط با این سخن را در اینجا می آوریم:...

«و اذا سالک عبادی عنی فانی قریب اجیب دعوه الداع اذا دعان فلیستجیبوا لی و لیومنوا بی لعلهم یرشدون؛ و هرگاه بندگان من از تو درباره من بپرسند،{بگو} من نزدیکم و دعای دعا کننده را-به هنگامی که مرا بخواند-اجابت می کنم، پس{آنان} باید فرمان مرا گردن نهند و به من ایمان آورند، باشد که راه یابند.» (بقره/186)

بندگان حق جو که همواره به دنبال خشنودی خداوندند و سراغ دوست را از رسول او می گیرند، پروردگارشان را نزدیک و  دوستدار خویش می نگرند. آنان اطمینان خاطر دارند که هرگاه خدای خود را صدا بزنند یا با او نجوا کنند، پاسخ خویش را خواهند شنید. دعوت حق از بندگان برای دعا کردن، نشان می دهد که امکان ارتباط بدون واسطه با خداوند یکتاوجود دارد. مهم این است که باید در رفع فاصله های ذهنی و نفسانی کوشش نمود و جان را به جانان رسانید. حجاب های خرد و کلان است که مانع دعا و اجابت آن می شود، و گرنه پروردگار از شاهرگ به انسان نزدیک تر است و دل آدمی حرم کبریاست. البته شرط برقراری ارتباط و تحقق دعا با شرایط خاص آن-که در زندگی انبیا به روشنی مشهود است- همانا سلوک در طریق مستقیم خدا و پیامبر است. بدون انجام فرمان ها و ترک نافرمانی حق نمی توان راهی به دعا و معانی آن گشود. بدین سان دعا اوج بندگی و تبعیت از رسول امین را می رساندکه تنها نصیب مومنان پاکدل می گردد. پس می توان گفت دعا افزون بر آنکه حرکتی مومنانه می باشد، از جنبه های علمی و عرفانی نیز برخوردار است؛ یعنی دعا در بستر معرفت و عمل و دانش و گرایش توحیدی شکل می گیرد و به بار می نشیند. از این رو، آنچه جاهلان هر مذهب به نام دعا انجام می دهند و خود را دعا کننده معرفی می کنند و به این بهانه مسئولیت گریزی می کنند و دعا را جانشین عمل می سازند، از منظر قرآن کریم مطرود است.

دعا، چنانکه از این آیه ی شریفه برمی آید، عاملی در کنار دیگر  عوامل رشد و فلاح می باشد و سبب ساز اثر بخشی آن عوامل یاد شده خواهد بود.

«و قال ربکم ادعونی استجب لکم ان الذین یستکبرون عن عبادتی سیدخلون جهنم داخرین؛ و پروردگارتان فرمود: مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم. در حقیقت کسانی که از پرستش من کبر می ورزند به زودی خوار در دوزخ در می آیند.» (غافر/60)

در این آیه، دعا عبادت پروردگار تلقی شده است. ضمن اینکه خداوند انسان را به نیایش با خویش فرا می خواند، کسانی را که از این عبادت بزرگ سرباز می زنند، اهل استکبار  می خواند. بدین گونه، دعا کننده ها یا کسانی که دعوت به گفتگوی صادقانه از جانب حق را پذیرفته اند، بندگانی فروتن و حق پذیر می باشند. از این آیه شریفه به دست می آید که دعوت به دعا، دعوت به خضوع در برابر  آفریدگار یکتا و شنوا است که همواره مددکار و راهنمای آدمی است. پس می توان گفت دعا در قرآن، مرتبه ای والا را به خود اختصاص داده است، چراکه پرستش خاضعانه ی حق تلقی می شود و مایه ی تقرب و تکامل جان انسان می باشند. از آنجا که پرستش خداوند از اهداف خلقت است، دعا همراهی با آهنگ آفرینش است و عملی در جهت حکمت الهی به شمار می آید.

« ان کل من فی السموات و الارض الا اتی الرحمن عبدا؛ هرکه در آسمانها و زمین است جز بنده وار به سوی{خدای} رحمان نمی آید.» (مریم/93)

« و له من فی السموات و الارض و من عنده لا یستکبرون عن عبادته و لا یستحسرون؛ و هرچه که در آسمانها و زمین است برای اوست و کسانی که نزد اویند از پرستش وی تکبر نمی ورزند و درمانده نمی شوند.»(انبیاء/19

نیایش انبیا

شمار شایان توجهی از نیایش های قرآن به پیامبران مربوط می شود. آنان در طی دوران بعثت در کنار عمل و جهاد و ابلاغ و تحمل دشواری های آن، همواره با خداوند در گفتگو بوده اند. آنچه در این ارتباط ها توجه انسان را جلب می نماید، مغفرت خواهی انبیاست. اینان هرچند در سلوک مومنانه ی خویش ، به طور جدی کوشیده اند و رضای حق را جلب نموده اند، ولی تواضع فوق العاده ی آنان سبب شده که پیوسته نگران سلوک خود و قبول آن از سوی خداوند باشند، مغفرت خواستن بخصوص در هنگام طرح فرجام کار و زندگی پیامبران، نشانی آشکار از کمال روحانی آنان دارد.

عنایت انبیا به دعا و اصرار بر آن در همه حال، جایگاه دعا را نشان می دهد. وقتی دعوتگران به معنویت، خود این اندازه به دعا می پردازند و از آن مدد می طلبند، سزاوار است که در مفهوم و گستره و پیامدهای معنوی نیایش تامل کنیم؛ چراکه پیامبران به دلیل نزدیک بودن به منبع لا یزال وحی، این بصیرت را به دست آورده اند که دعا در میان اسباب تقرب و تکامل، جایگاهی بلند دارد. نقش و تاثیر خاص دعا از آن روست که در عرصه ی کوشش و کشش عابد و معبود صوررت می پذیرد، حال آنکه دیگر عوامل تعالی روح آدمی ارتباطی یک سویه دارد. به سخن دیگر، در دعا عشق ظهور می یابد و عابد را با سلوک عاشقانه ی خویش که چونان آتشی روشنگر و غفلت سوز ظاهر می شود، عاشق می نماید. این عشق در حقیقت، همان معرفت است که باطن عبادت را به اخلاص می آراید. انبیاء در هنگام دعا هرگز خود را نمی بینند و عزم تماشای معشوق را دارند که خویش را در نهان و عیان بر دل و دیده ی ایشان نمایانده است. چنین است که دعا بیش از هر عامل و سبب دیگر در نیل به فلاح موثر می باشد و در واقع راهی کوتاه و مستقیم به سوی خداوند تلقی می شود. دعا از یک سو تعلیم  است و از دیگر سو تربیت نفس و آماده سازی عینی و عملی روان برای پذیرش خوبی ها و زیبایی های هستی و حیات.از این رو تاثیر گذاری دعا بر دل و دماغ آدمی قابل مقایسه با دیگر عوامل رشد شخصیت آدمی نمی باشد. در آن موارد، تنها بخشی از نفس، مورد نظر و تحول قرار می گیرد، ولی در دعا تمامی گستره ی نفس، تجربه های دینی و ایمانی هم نشان می دهد که از رهگذر دعا، سریعتر و نیکوتر می توان به بیدارگری خویشتن و تحول ژرف در جان و اندیشه دست یافت؛ چون اعتراف های خاضعانه و اقرارهای عارفانه مجالی برای نفس اماره و شیطان باقی نمی گذارد. ججاب های مادی و معنوی یکی پس از دیگری کنار می رود آینه ی دل شفاف گشته، به آسانی حقیقت را متجلی می سازد.

نیایش پیروان انبیا

پیروان و به تعبیری اصحاب هر پیامبر را نیز در حال نیایش می نگریم. جهت گیری کلی نیایش ها گرایش به توحید و اخلاص و مغفرت و رحمت الهی می باشد. تربیت و تعلیم پیامبرانه سبب گشته است که دعای مومنان شباهت بسیار به دعای پیامبران داشته باشد. اینان همانند انبیا نیایش با خداوند را پیش از آن ظرف خواسته ها و حاجت های زودگذر مادی و خاکی خود سازند، در حقیقت آن را در بستر تعالی روحانی خویش نموده اند. البته این تفسیر مانع حضور نیازهای این جهانی و جسمانی نیست و چنانکه در اینگونه نیایش ها دیده می شود، پاره ای از حاجت ها به فرزند و همسر و خوراک و آرامش و نشاط و قدرت و اقتدار و آوازه ی نیک ومحصول و برکت کشت و کار و امنیت و سیادت اجتماعی اختصاص یافته است، اما این همه در راستای نگرش و کوشش توحیدی نهاده شده است؛ یعنی در حقیقت، اینگونه درخواست ها زمینه ساز درخواست های متعالی و ماندگار و تاثیر گذار در سرنوشت توام با رستگاری می باشد.

تامل در این دعاها- که زنان و مردان ایمان آورده بر زبان و دل پاک خویش رانده اند- حاکی از این است که آنان دعا را گامی بلند در جهت ایمان و معرفت دینی تلقی می کرده اند و گاه و بی گاه بدان همت می ورزیده اند، تا آنجا که می توان نیایش را از ویزگی های بارز هر مومن به خدا و پیامبر به حساب آورد. بررسی این نوع ادعیه که در میان پیروان ادیان ابراهیمی بسیار است، مخاطبان را به جایگاه دعا در منظر وحی و قرآن رهنمون می سازد.

تفاوت نیایش پیروان پیامبران با پیامبران در این است که نیایش پیروان فاصله ی کمی با ما دارد و سرمشق گرفتن را امکان پذیر می سازد، چرا که ممکن است گفته شود ما کجا و اولیا و انبیا کجا؟ آنان مقام عصمت داشته و برگزیده ی حق و مورد عنایت خاص خداوند بوده اند. اما در ارتباط با همسر فرعون یا ساحران فرعونی- که نیایش هایی اوج گرفته و هدایت گرانه داشته اند- نمی توان چنین داوری کرد. اساسا هرکه اهل دعا و کوشش در راه شناخت معبود یگانه و تمسک به صراط مستقیم باشد، از لطف و همراهی و محبت پروردگارش بی بهره نخواهد ماند. بسا کسانی که بر اثر خلوص و توکل و تقوای خویش مقامی والا یافته و به ساحت اولیاء نزدیک گشته و در زمره ی آنان شناخته شده اند. به هر حال نیایش مومنان، نقطه آغازی است که برای سلوک در مناجات و دعا و گفتگو با خداوند. بسیاری از ابهام ها و خرافه ها و بد فهمی هایی که در ارتباط با دعا وجود دارد، از این رهگذر زدوده می شود.

از آنچه گذشت، جایگاه دعا در قرآن-تا اندازه ای- روشن شد؛ ثانیا معلوم گشت که تجربه ها و یافته های انبیا و همچنین پیروان آنان در مقوله ی دعا، سهمی موثر در شناخت نیایش و فلسفه و تاثیر گذاری هایی آن دارد.
منبع: کتاب پژوهشی در نیایش های قرآن کریم، نوشته علی باقری فر،صص 13-18



برچسب ها : دعا ,  قرآن ,  جایگاه ,  انبیاء , 

دسته بندی : قرآن شناسی ,